Zorganizowana Straż Pożarna w Olkuszu sięga swym rodowodem XV wieku (lata 1425 - 1478). Jest zatem najstarszą we współczesnym świecie. Historia Straży Pożarnej w Olkuszu wiąże się ściśle z rozwojem górnictwa i hutnictwa srebronośnych rud cynku i ołowiu. Częste pożary miasta, przy zagęszczonym budownictwie z drewna i zatrudnieniu mieszkańców przy kopaniu i topieniu rudy, wywoływały potrzebę zorganizowania dobrej ochrony przeciwpożarowej tak zwanej "Brengardy", której pierwszym dowódcą był porucznik Hieronim Boćko.

W 1545 roku król Zygmunt zezwala na wyjazdy Straży poza granicę Starostwa Rabsztyńskiego. Król Stefan Batory ustanawia dziesiąty grosz bity na utrzymanie Straży.
Górnicy, draby (wojsko miejskie) oraz kilkunastu strażaków z Olkusza, "którzy dzielnie się spisali", pod wodzą Stefana Zamojskiego chorążego sieradzkiego, bierze udział w obronie Częstochowy.
Ostatnia wzmianka o Straży dotyczy powitania Króla w Olkuszu. "Dnia 2 lipca 1787 roku króla Stanisława Augusta wita również Straż Pożarna w błyszczących hełmach, jako asysta burmistrzów i radców...".

Z zapisów godnych wzmianki jest udział straży w gaszeniu wielkiego pożaru w Olkuszu w 1737 roku. Pamięć o zorganizowanej ochronie przeciwpożarowej doprowadza do zorganizowania w 1878 roku Ochotniczej Straży Pożarnej. Jej działacze biorą udział we Wszechświatowym Zjeździe Działaczy Pożarniczych w Paryżu w 1900 r., we Wszechrosyjskim Zjeździe Straży Ogniowych w Moskwie w 1902 r. W 1907 r. delegaci Straży Olkuskiej brali udział w Zjeździe Galicyjskich Związkowych Straży Ogniowych we Lwowie. W kronice czytamy, że "Straż Olkuska stanąć mogła za przykład nie jednej Zawodowej Straży Ogniowej".

OSP Olkusz posiada bogaty dorobek kulturalny, gospodarczy, społeczny i patriotyczny. Warto tu przypomnieć o zorganizowaniu Towarzystwa Wzajemnego Kredytu, Komitetu Ratunkowego, oraz dwóch Gimnazjów "polskich z ducha i języka wykładowego".
Na tle tego dorobku, obchodząc w 1978 r. 500-lecie pożarnictwa olkuskiego i 100 lecie OSP zorganizowano Muzeum Pożarnictwa Ziemi Olkuskiej.
Muzeum zostało otwarte w dniu 27 maja 1978 r. Stało się dziś unikalną placówką tego typu muzeów. Jest prowadzone społecznie bez żadnych dotacji.

Do najstarszych eksponatów Muzeum należy dzwon alarmowy z 1647 roku. Innym eksponatem jest sztandar ufundowany przez społeczeństwo Olkusza i przekazany Straży w dniu 5 maja 1885 r. Z tego też roku jest hełm skórzany ze złotym grzebieniem podarowany przez członków OSP naczelnikowi Chmielewskiemu w dniu jego imienin. Na uwagę zasługuje bogaty zbiór dokumentów od założenia OSP, w tym dużo fotografii, dyplomów, oraz zbiór sztandarów.
Eksponując historię OSP prezentowane są wozy rekwizytowe, wozy pod sikawki, beczkowozy produkowane przez warsztat kowalsko-ślusarski OSP Olkusz prowadzony przez naczelnika OSP Jana Jarno. Jest eksponowany sprzęt do gaszenia pożarów od zwykłej szprycy, poprzez sikawki ręczne do motopomp. Jest też stary samochód strażacki, zbiór hełmów i mundurów z okresu międzywojennego, odznaczenia i odznaki. Są sztandary, pasy, topory i inne elementy osobistego uzbrojenia strażaków.

Aby uczcić pamięć zasłużonych strażaków i lepiej zrozumieć historię i tradycje OSP, otwarto w Muzeum Galerię Zasłużonych. Są też zbiory etnograficzne i techniczne przedmiotów wychodzących z codziennego użytku. Warto zwrócić uwagę na urny z ziemią z Katynia, Monte Cassino, Oświęcimia, miejsc walk partyzanckich i kaźni hitlerowskich. Bogaty jest zbiór medalierski oraz numizmatyczny. Są też tablice dla uczczenia pamięci żołnierzy i ofiar II wojny światowej.

Muzea:
Regionalne PTTK | Afrykanistyczne | Dworek Machnickich